Woordenschat en etymologie.

Omvang: WNT en Van Dale

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) beschrijft het Nederlands van 1500 tot 1976. De voorbereiding begon rond 1850 onder Matthias de Vries; samen met Lammert Allard te Winkel legde hij ook de spelling vast waarin het woordenboek zou verschijnen. De eerste aflevering kwam in 1864 uit, de laatste in 1998. De gedrukte uitgave telt 40 delen en 3 supplementdelen, met naar schatting 350.000 tot 400.000 trefwoorden, en wordt vaak het grootste woordenboek ter wereld genoemd. Sinds januari 2007 is het WNT gratis online te raadplegen via het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT).

Voor de hedendaagse taal is Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal, de „Dikke Van Dale“, het bekendste naslagwerk. De zestiende editie (2022) telt ruim 268.000 trefwoorden. Van Dale is echter een commercieel woordenboek: de officiële spelling staat in de Woordenlijst van de Nederlandse Taalunie.

De Germaanse kern

De meest gebruikte woorden van het Nederlands — lidwoorden, voornaamwoorden, voegwoorden, hulpwerkwoorden, woorden voor lichaamsdelen, familie en het dagelijks leven — zijn Germaans van oorsprong. Een kleine greep: hoofd, hand, voet, huis, brood, water, vuur, moeder, vader, zoon, dochter, drinken, eten, slapen. De overeenkomst met het Duits (Haupt, Hand, Fuß, Haus) en het Engels (head, hand, foot, house) is geen toeval: de drie talen gaan terug op een gemeenschappelijke West-Germaanse voorouder.

De Latijnse laag

De oudste Latijnse leenwoorden dateren al uit de Romeinse tijd, toen Germaanse stammen via handel en bouwkunst in contact kwamen met de Romeinen: straat (< strata), muur (< murus), wijn (< vinum), kaas (< caseus), venster (< fenestra). Met de kerstening kwam een tweede laag van kerkelijke woorden als engel (< angelus), priester (< presbyter) en monnik (< monachus). Het woord kerk zelf gaat terug op het Griekse kuriakon („van de Heer“).

Het humanisme en de universiteiten brachten later woorden als universiteit, student, professor en examen. In het recht en de geneeskunde bleven Latijnse termen en uitdrukkingen eeuwenlang in gebruik (mutatis mutandis, pacta sunt servanda).

De Franse laag

Al in de middeleeuwen nam het Nederlands veel woorden over uit het Frans, de taal van hof en ridderschap: avontuur, prijs, dame, fier, fijn. In de Bourgondische tijd (vijftiende eeuw) en later, toen Frans in de zeventiende en achttiende eeuw de taal van de Europese elite was, volgden nog veel meer woorden: bureau, paraplu, cadeau, restaurant, portret, atelier, enveloppe. In Vlaanderen, waar het Frans lang de taal van bestuur en hogere kringen was, is de Franse invloed op de spreektaal sterker dan in Nederland (camion voor vrachtwagen, frigo voor koelkast, plezant voor leuk).

Duits en Engels

Duitse leenwoorden vallen vaak nauwelijks op, omdat beide talen zo dicht bij elkaar liggen. Sommige zijn letterlijk overgenomen (überhaupt, sowieso, ausgerechnet), andere zijn vertaald (wereldbeeld naar Weltbild).

Engelse leenwoorden zijn vooral na 1945 sterk toegenomen. Ze passen zich grammaticaal aan het Nederlands aan: Engelse werkwoorden krijgen Nederlandse vervoegingen (downloaden, gedownload, managen, cancelen) en zelfstandige naamwoorden een Nederlands lidwoord en meervoud (de computer, de apps). Over de wenselijkheid van al die leenwoorden wordt regelmatig gediscussieerd; zie ook spelling voor de regels rond het schrijven van Engelse leenwoorden.

Maleis, Sranantongo en export

Door handel en kolonialisme kwam het Nederlands in contact met talen buiten Europa. Uit het Maleis — de handelstaal van de archipel waar de Verenigde Oost-Indische Compagnie vanaf de zeventiende eeuw actief was — komen onder meer:

• amok (Maleis amuk, razernij)
• pienter (Maleis pintar, slim)
• piekeren (Maleis pikir, denken)
• bakkeleien (Maleis berkelahi, vechten)
• branie (Maleis berani, dapper)
• senang (prettig, op je gemak)
• toko, sambal, kampong, sarong

Via Surinamers in Nederland kwamen woorden uit het Sranantongo en het Surinaams-Nederlands in de (jongeren)taal terecht, zoals mattie (vriend, uit Sranan mati) en doekoe (geld). Ook pinda kwam via Suriname in het Nederlands. Zie de pagina's over Suriname en Aruba, Curaçao en Sint Maarten.

Omgekeerd reisden Nederlandse woorden de wereld over. Het Indonesische kantor (kantoor), het Russische brjoeki (broek) en de Engelse woorden boss (baas), cookie (koekje) en yacht (jacht) zijn daar voorbeelden van. Het Afrikaans heeft zelfs het grootste deel van zijn woordenschat aan het Nederlands te danken.

Jiddisch

Door de eeuwenlange aanwezigheid van Joodse gemeenschappen, vooral in Amsterdam, kreeg de Nederlandse spreektaal een herkenbare laag woorden uit het Jiddisch, vaak met een Hebreeuwse oorsprong. Bekende voorbeelden:

• mazzel (geluk)
• jatten (stelen)
• gozer (jongeman, kerel)
• gein (plezier, grap)
• kapsones (verwaandheid)
• mesjogge (gek)
• ponem (gezicht)
• gabber (vriend, maat)

Veel van deze woorden waren oorspronkelijk typisch Amsterdams, maar zijn inmiddels in het hele taalgebied bekend. Mazzel is gewone spreektaal geworden, en gabber is ook de naam van een muziekstijl.

Nieuwe woorden en Woord van het Jaar

De woordenschat groeit voortdurend, vooral door nieuwe samenstellingen. Sinds 2007 kiest Van Dale elk jaar een Woord van het Jaar voor Nederland, en sinds 2010 apart een voor België (voor 2025 koos Van Dale één woord voor beide landen: hallucineren). Nederlandse winnaars waren onder meer swaffelen (2008), ontvrienden (2009), selfie (2013), sjoemelsoftware (2015), anderhalvemetersamenleving (2020), klimaatklever (2022) en polarisatie (2024). Zulke woorden laten zien welke onderwerpen een jaar bepaalden; lang niet alle winnaars raken blijvend ingeburgerd. Ook het Genootschap Onze Taal koos jarenlang (tot en met 2023) een eigen woord van het jaar.

Bronnen

Voor wie de herkomst of betekenis van woorden wil opzoeken, zijn drie bronnen onmisbaar. Etymologiebank.nl, ondergebracht bij het Meertens Instituut, bundelt per woord de verklaringen uit de belangrijkste etymologische woordenboeken. Het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) in Leiden publiceert de historische woordenboeken online (Oudnederlands, Vroegmiddelnederlands, Middelnederlands, WNT) en het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW) voor de hedendaagse taal. Het Genootschap Onze Taal geeft het tijdschrift Onze Taal uit en beantwoordt taalvragen. Zie verder de Taaluniepagina voor de institutionele kaders en geschiedenis voor de ontwikkeling van de taal.

Veelgestelde vragen