Aruba, Curaçao & Sint Maarten.

Staatkundige structuur sinds 10 oktober 2010

Op 10 oktober 2010 werden de Nederlandse Antillen opgeheven. Sindsdien bestaat het Koninkrijk der Nederlanden uit vier landen: Nederland (inclusief de bijzondere gemeenten Bonaire, Saba en Sint Eustatius), Aruba, Curaçao en Sint Maarten. De drie laatstgenoemde zijn zelfstandige landen binnen de koninkrijksverhouding: ze hebben een eigen regering, parlement en wetgeving. Aruba had al in 1986 de status aparte verworven (zie verderop); Curaçao en Sint Maarten bereikten vergelijkbare autonomie in 2010.

De gezamenlijke koninkrijksaangelegenheden — defensie, buitenlandse betrekkingen, Nederlanderschap — worden geregeld in het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden (1954, laatstelijk herzien in 2010). De hervorming van 2010 wordt in de omgangstaal aangeduid als de 10-10-10-hervorming.

Aruba

Aruba heeft ongeveer 110.000 inwoners op een oppervlakte van 179 km². Hoofdstad: Oranjestad. De taalsituatie is formeel tweetalig: sinds een taalbesluit van 2003 zijn het Papiaments (in de lokale spelling: Papiamento met een Spaansgerichte orthografie) en het Nederlands officiële talen. In de praktijk is het Papiamento in vrijwel elk sociaal domein dominant; het Nederlands blijft de taal van wetgeving, rechtspraak en groot delen van het onderwijs.

Aruba verwierf op 1 januari 1986 de status aparte: het trad uit de Nederlandse Antillen en werd een zelfstandig land binnen het Koninkrijk. Sinds die datum is er ook een eigen parlement (de Staten van Aruba) en een eigen regering. Het proces werd geïnitieerd door minister-president Betico Croes (1938–1986) en is nog altijd zichtbaar in het publieke geheugen van het eiland.

Curaçao

Curaçao heeft ongeveer 150.000 inwoners op een oppervlakte van 444 km². Hoofdstad: Willemstad, waarvan het historische centrum sinds 1997 op de UNESCO-werelderfgoedlijst staat. Officiële talen sinds 2010: Papiamentu (in de Curaçaose spelling met fonetisch geïnspireerde orthografie), Nederlands en Engels. In de publieke ruimte en het basisonderwijs domineert het Papiamentu; in het voortgezet en hoger onderwijs het Nederlands; Engels is handels- en toerismetaal.

De wetten van Curaçao worden opgesteld in het Nederlands maar worden sinds 2011 stelselmatig vertaald naar het Papiamentu. De openbare omroep TeleCuraçao zendt uit in Papiamentu, Nederlands en Engels. De Universiteit van Curaçao (Universidat di Kòrsou, sinds 2010; voorheen Universiteit van de Nederlandse Antillen) doceert voornamelijk in het Nederlands met Papiamentu als secundaire instructietaal.

Sint Maarten

Sint Maarten is met ongeveer 40.000 inwoners het kleinste Caribische land binnen het Koninkrijk. Het deelt het eiland Saint Martin/Sint Maarten met het Franse overzeese gebiedsdeel Saint-Martin; de grens loopt sinds het Verdrag van Concordia (1648) door het eiland heen. Hoofdstad: Philipsburg. Officiële talen: Engels en Nederlands.

De feitelijke omgangstaal van Sint Maarten is het Engels (vaak in lokaal gekleurde variant die dicht bij het Jamaicaans-Caribisch Engels staat). Nederlands is de taal van de hogere bestuurslagen, de wetgeving en delen van het onderwijs, maar is voor de meeste inwoners een tweede of derde taal. Veel Sint-Maartenaren spreken daarnaast Frans (door de Franse kant van het eiland), Papiamentu (door contacten met Aruba en Curaçao) en Spaans (door immigratiegemeenschappen uit de Dominicaanse Republiek en Haïti).

Onderwijsdiscussie

De positie van het Nederlands in het onderwijs is op alle drie de eilanden een terugkerend politiek thema. Op Aruba en Curaçao geldt sinds de jaren negentig een tweetalige aanpak: basisonderwijs voor een groot deel in Papiaments, met geleidelijke overgang naar Nederlands in het voortgezet onderwijs. Voorstanders wijzen op de betere leerresultaten wanneer in de moedertaal wordt gestart; tegenstanders vrezen voor een moeilijker aansluiting bij vervolgopleidingen in Nederland en Vlaanderen.

Op Sint Maarten bestaat sinds 2011 een soortgelijk debat, maar dan met het Engels als moedertaal-substraat; het Nederlands wordt er vaak ervaren als een vreemde-taal-leercurriculum. De Taalunie biedt in overleg met de autonome ministeries ondersteuning aan, onder meer via het programma Nederlands in de Caraïben.

Papiaments als Iberisch-gebaseerde creooltaal

Het Papiaments is op het eerste gezicht een Romaanse taal, en historisch-taalkundig een creooltaal met een Iberisch (Portugees/Spaans) lexicale basis en een Afrikaans substraat. De exacte genese is onderwerp van wetenschappelijk debat: ontstaan via het Portugese slavenhandelspidgin in de zeventiende eeuw, met later Spaanse en Nederlandse invloed, is de dominante hypothese.

Nederlandse invloed is zichtbaar in een reeks leenwoorden (kòrsou voor Curaçao, sirkel, kueru voor leer), in een deel van de terminologie van bestuur en rechtspraak, en — zij het minder — in de syntactische structuur. Afrikaans, dat dezelfde Nederlandse oorsprong heeft maar een geheel andere ontwikkelingsroute kende, is aan het Papiaments zustertaal noch voorouderfiguur; zie Afrikaans. Voor de woordenschatzijde zie woordenschat.

Engels op Sint Maarten

Dat Engels op Sint Maarten de dagelijkse omgangstaal is heeft historische achtergrond: het eiland werd in de zeventiende eeuw door Britse kolonisten bevolkt voordat het in 1648 werd verdeeld tussen Frankrijk en de Nederlandse Republiek; de Britse invloed hield aan en versterkte zich door de economische oriëntatie op de Engelstalige Caraïben in de negentiende en twintigste eeuw. Het bestuurlijke Nederlands is er, anders dan op Aruba en Curaçao, nooit een volwaardige lingua franca geworden. Sinds de hervorming van 2010 erkent de Grondwet van Sint Maarten naast het Nederlands expliciet het Engels als officiële taal.