Aruba, Curaçao & Sint Maarten.

Staatkundige structuur sinds 10 oktober 2010

Op 10 oktober 2010 werden de Nederlandse Antillen opgeheven. Sindsdien bestaat het Koninkrijk der Nederlanden uit vier landen: Nederland (inclusief de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba), Aruba, Curaçao en Sint Maarten. De drie laatstgenoemde zijn autonome landen binnen het Koninkrijk, met een eigen regering, parlement en wetgeving. Aruba had al in 1986 de status aparte verworven; Curaçao en Sint Maarten kregen die positie in 2010.

Zaken die het hele Koninkrijk aangaan — zoals defensie, buitenlandse betrekkingen en het Nederlanderschap — worden geregeld via het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden (1954). De staatkundige hervorming van 2010 staat in de omgangstaal bekend als 10-10-10.

Aruba

Aruba telt ruim 100.000 inwoners op ongeveer 180 km². Hoofdstad: Oranjestad. Sinds 2003 zijn het Papiamento (zoals de taal op Aruba heet, met een spelling die zich meer naar de etymologie richt) en het Nederlands de officiële talen. In het dagelijks leven overheerst het Papiamento; het Nederlands is vooral de taal van wetgeving, rechtspraak en een groot deel van het onderwijs. Ook Engels en Spaans worden veel gesproken.

Op 1 januari 1986 kreeg Aruba de status aparte: het trad uit de Nederlandse Antillen en werd een apart land binnen het Koninkrijk, met Henny Eman als eerste minister-president. De drijvende kracht achter de beweging voor zelfstandigheid was de politicus Betico Croes (1938–1986), die door een auto-ongeluk op de avond vóór de status aparte in coma raakte en de verwezenlijking ervan niet bewust meemaakte.

Curaçao

Curaçao telt ongeveer 150.000 inwoners op 444 km². Hoofdstad: Willemstad, waarvan het historische centrum sinds 1997 op de UNESCO-werelderfgoedlijst staat. Officiële talen zijn het Papiamentu (op Curaçao gespeld volgens een meer fonologische spelling), het Nederlands en het Engels; die drie talen werden in 2007, nog in de tijd van de Nederlandse Antillen, bij landsverordening als officiële talen vastgelegd. In het dagelijks leven overheerst het Papiamentu; het Nederlands is de taal van wetgeving en speelt een grote rol in het onderwijs, en Engels is belangrijk in handel en toerisme.

Sint Maarten

Sint Maarten telt ongeveer 40.000 inwoners op 34 km² en is daarmee het kleinste van de drie landen. Het deelt het eiland met het Franse Saint-Martin; de verdeling gaat terug op het Verdrag van Concordia (1648). Hoofdstad: Philipsburg. De officiële talen zijn het Engels en het Nederlands.

De omgangstaal van Sint Maarten is het Engels, in een lokale Caribische variant. Het Nederlands is de taal van een deel van de wetgeving en het bestuur, maar voor de meeste inwoners een tweede of vreemde taal. Door migratie worden op het eiland ook veel Spaans, Frans, Haïtiaans Creools en Papiaments gesproken.

Onderwijs en Taalunie

De plaats van het Nederlands in het onderwijs is op alle drie de eilanden een terugkerend politiek thema. Voor de meeste kinderen is het Nederlands geen thuistaal: ze horen en spreken het vooral op school. Voorstanders van onderwijs in de thuistaal (Papiaments of Engels) wijzen op betere leerresultaten; anderen benadrukken het belang van goed Nederlands voor vervolgstudies in Nederland en Vlaanderen.

Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn geen lid van de Nederlandse Taalunie, maar werken er wel mee samen. De Taalunie sloot raamovereenkomsten met Curaçao (2017) en Aruba (2019) over het Nederlands in een meertalige omgeving. In 2019 tekenden de ministers van onderwijs van de drie landen, het Nederlandse ministerie van OCW en de Taalunie bovendien een intentieverklaring over onderwijs Nederlands als vreemde taal. De Taalunie ondersteunt ook de Caribische Associatie voor Neerlandistiek (CARAN), een platform van docenten Nederlands in het hoger onderwijs uit Aruba, Curaçao en Suriname.

Papiaments als Iberisch-gebaseerde creooltaal

Het Papiaments is een creooltaal met een woordenschat die grotendeels uit het Portugees en het Spaans komt, en met invloeden uit West-Afrikaanse talen. Over het precieze ontstaan bestaat wetenschappelijke discussie; veel onderzoekers gaan uit van een Afro-Portugese oorsprong in de zeventiende eeuw, met later sterke Spaanse en Nederlandse invloed.

Nederlandse invloed is zichtbaar in leenwoorden, vooral voor alledaagse voorwerpen en moderne begrippen: trapi (trap), buki (boek), kòpi (kopje). Ook in de terminologie van bestuur en rechtspraak is het Nederlands herkenbaar. Het Papiaments is niet verwant aan het Afrikaans, dat wél rechtstreeks uit het Nederlands voortkomt. Zie ook woordenschat.

Engels op Sint Maarten

Dat Engels op Sint Maarten de omgangstaal is, heeft een historische achtergrond. Hoewel het eiland sinds 1648 tussen Frankrijk en de Nederlandse Republiek verdeeld is, had het door handel en migratie altijd nauwe banden met de Engelstalige eilanden in de regio, en daardoor werd het Engels de gemeenschappelijke omgangstaal. Het Nederlands is er, anders dan op Aruba en Curaçao, nooit een algemene omgangstaal geworden. Engels en Nederlands zijn beide officiële talen.