Nederlandse Taalunie: wat doet ze, leden en geschiedenis

Kort antwoord

De Nederlandse Taalunie is een intergouvernementele organisatie van Nederland en België (namens Vlaanderen), opgericht bij het Taalunieverdrag van 9 september 1980. Suriname is sinds 2004 geassocieerd lid; met Aruba en Curaçao bestaan raamovereenkomsten en ook met Sint Maarten wordt samengewerkt. Het Algemeen Secretariaat zit in Den Haag (Paleisstraat 9), met een kantoor in Brussel. De Taalunie stelt de officiële spelling en de Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje) vast, maar regelt niet hoe mensen spreken: de taal zelf is van haar sprekers.

Oprichting (1980)

Nederland en België werkten al lang vóór 1980 samen op taalgebied. Het duidelijkste voorbeeld is de gezamenlijke Woordenlijst Nederlandse Taal van 1954, het eerste Groene Boekje. Die samenwerking berustte echter op losse afspraken tussen regeringen. Met het Taalunieverdrag kreeg ze een vaste, verdragsrechtelijke basis.

Het Verdrag inzake de Nederlandse Taalunie werd op 9 september 1980 in Brussel ondertekend, namens België door minister van Buitenlandse Zaken Charles-Ferdinand Nothomb en namens Nederland door staatssecretaris D.F. van der Mei. Na goedkeuring in beide landen trad het verdrag op 1 april 1982 in werking. De Taalunie is een intergouvernementele organisatie: de lidstaten dragen op een afgebakend terrein beleid over aan gezamenlijke organen, waarvan de besluiten over bijvoorbeeld de spelling voor beide landen gelden. Zie ook de geschiedenis van het Nederlands voor de bredere context.

Leden en partners

Het Nederlands is een officiële taal in zes landen: Nederland, België, Suriname, Aruba, Curaçao en Sint Maarten. Niet al die landen hebben dezelfde band met de Taalunie.

Land of gebied	Relatie tot de Taalunie	Sinds
Nederland	Verdragspartner	1980 (verdrag in werking 1982)
België (Vlaanderen)	Verdragspartner; de Vlaamse Gemeenschap voert het taalbeleid uit	1980 (verdrag in werking 1982)
Suriname	Geassocieerd lid, op basis van een associatieovereenkomst van 12 december 2003	2004
Caribisch Nederland	Valt als deel van Nederland onder de werking van het verdrag	2013
Curaçao	Raamovereenkomst over het Nederlands in een meertalige omgeving	2017
Aruba	Raamovereenkomst over het Nederlands in een meertalige omgeving	2019
Sint Maarten	Samenwerking, onder meer via een gezamenlijke intentieverklaring over onderwijs Nederlands als vreemde taal	2019

Suriname, onafhankelijk sinds 1975, sloot op 12 december 2003 een associatieovereenkomst met de Taalunie en is sinds 2004 geassocieerd lid. Dat betekent dat Suriname deelneemt aan de reguliere activiteiten van de Taalunie, rond spelling, taaladvies, onderwijs en cultuur. De Surinaamse minister van Onderwijs is waarnemend lid van het Comité van Ministers, en sinds 2005 heeft het Algemeen Secretariaat een beleidssecretaris in Paramaribo. Surinaams-Nederlandse woorden staan inmiddels ook in de Woordenlijst.

Met Aruba, Curaçao en Sint Maarten, de drie Caribische landen binnen het Koninkrijk, werkt de Taalunie samen zonder dat zij lid zijn. Een belangrijk thema is het onderwijs: voor de meeste Caribische kinderen is het Nederlands geen thuistaal, en de Taalunie ondersteunt daarom een aanpak van het Nederlands als vreemde taal.

Zetel en Algemeen Secretariaat

Het Algemeen Secretariaat van de Taalunie is gevestigd in Den Haag, aan de Paleisstraat 9. Daarnaast heeft de Taalunie een kantoor in Brussel, aan de Leopoldstraat 6. Het secretariaat wordt geleid door een Algemeen Secretaris; sinds 1 juli 2024 is dat de Vlaming Gunther Van Neste, die eerder het Huis van het Nederlands in Brussel leidde. Het secretariaat bereidt de besluiten van het Comité van Ministers voor en voert ze uit, en beheert onder meer de websites taalunie.org, woordenlijst.org en (samen met partners) taaladvies.net.

De vier organen

Het Taalunieverdrag voorziet in vier organen, elk met een eigen rol.

Comité van Ministers: Het hoogste orgaan, samengesteld uit de bevoegde ministers van Nederland en Vlaanderen. Het bepaalt het beleid, neemt besluiten over onder meer de spelling en stelt de begroting vast. De Surinaamse minister van Onderwijs is waarnemend lid.
Interparlementaire Commissie (IPC): Parlementsleden uit de Staten-Generaal en het Vlaams Parlement. De commissie houdt toezicht op het beleid en kan zelf aanbevelingen doen. In Suriname vervult de Onderwijscommissie van De Nationale Assemblee een vergelijkbare rol.
Algemeen Secretariaat: De uitvoerende dienst in Den Haag en Brussel, onder leiding van de Algemeen Secretaris.
Raad voor de Nederlandse Taal en Letteren: Een onafhankelijk adviesorgaan van deskundigen uit de taal-, letterkunde- en onderwijswereld. De Raad adviseert het Comité van Ministers; voor Surinaamse taalzaken is er een aparte raadscommissie Suriname.

Wat doet de Taalunie?

Een veelvoorkomend misverstand is dat de Taalunie „de taal“ bepaalt. Dat klopt niet: welke woorden mensen gebruiken en hoe ze spreken, verandert vanzelf. De Taalunie legt vooral vast hoe woorden officieel geschreven worden, en ondersteunt verder het gebruik en het onderwijs van het Nederlands.

Spelling en Woordenlijst

De officiële Nederlandse spelling (zie spelling) wordt door de Taalunie vastgesteld. De Woordenlijst Nederlandse Taal — het Groene Boekje — is de officiële lijst van spellingvormen. Voor overheid en onderwijs is die spelling verplicht; voor iedereen anders is ze een norm, geen wet. De laatste grote spellingwijzigingen dateren van 1995 en 2005. De laatste gedrukte editie van het Groene Boekje verscheen in 2015; de online versie op woordenlijst.org wordt doorlopend aangevuld.

Taaladvies, grammatica en terminologie

Over grammatica, woordgebruik en terminologie geeft de Taalunie adviezen, maar die zijn niet bindend. Taaladvies loopt vooral via taaladvies.net. Zie ook grammatica.

Onderwijs en Nederlands in de wereld

De Taalunie ondersteunt het onderwijs Nederlands in het eigen taalgebied en daarbuiten, onder meer het vak Nederlands aan universiteiten buiten het taalgebied. Via het CNaVT (Certificaat Nederlands als Vreemde Taal) kunnen anderstaligen buiten Nederland en Vlaanderen hun Nederlands laten certificeren op de ERK-niveaus A2 tot en met C1. Zie Nederlands leren.

Literatuur, lezen en onderzoek

De Taalunie reikt de driejaarlijkse Prijs der Nederlandse Letteren uit (in 2024 aan Tom Lanoye) en laat tweejaarlijks onderzoek doen naar de Staat van het Nederlands, in 2019 voor het eerst ook in Suriname. Zie ook literatuur.

Diensten en websites

Een greep uit de publieksgerichte diensten waarbij de Taalunie betrokken is:

Woordenlijst.org — de gratis online versie van het Groene Boekje.
Taaladvies.net — gezamenlijk taaladvies van de Taalunie, Team Taaladvies van de Vlaamse overheid, het Genootschap Onze Taal en het Instituut voor de Nederlandse Taal.
Taalunie.org — de site van de organisatie, met beleidsdocumenten, subsidies en nieuws.
CNaVT (cnavt.org) — examens Nederlands als vreemde taal.

Kritiek en beperkingen

De Taalunie kent ook critici. De belangrijkste lijnen van kritiek:

Spellingbesluiten van bovenaf. Vooral de spellingherziening van 2005 stuitte op weerstand. Het Genootschap Onze Taal bracht in 2006 met een aantal media een eigen spellingadvies uit, het Witte Boekje, dat op sommige punten afwijkt van het Groene Boekje.
Trage besluitvorming. Besluiten vergen overeenstemming tussen Nederland en Vlaanderen, wat wijzigingen tijdrovend maakt.
Beperkt mandaat. Uitspraak (uitspraak) en grammatica (grammatica) worden niet bindend vastgelegd. Op die terreinen is de Taalunie adviserend.
Ongelijke posities. Suriname is geassocieerd lid en geen verdragspartner; Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn geen lid. Hun eigen varianten van het Nederlands en hun meertalige onderwijssituatie krijgen daardoor minder gewicht in de besluitvorming.
Afrikaans. Het Afrikaans is een zelfstandige taal en valt buiten de Taalunie. Er is wel samenwerking: in 2010 tekenden de Taalunie en Zuid-Afrika een intentieverklaring, en in 2020 sloot de Taalunie een aanvullende overeenkomst met de Afrikaanse Taalraad.

Veelgestelde vragen

Wat is de Nederlandse Taalunie?

De Nederlandse Taalunie is een intergouvernementele organisatie van Nederland en België (namens Vlaanderen), opgericht bij het Taalunieverdrag van 9 september 1980. Suriname is sinds 2004 geassocieerd lid. De Taalunie voert gezamenlijk beleid voor het Nederlands: spelling, taaladvies, onderwijs Nederlands en het Nederlands in de wereld.

Waar is de Taalunie gevestigd?

Het Algemeen Secretariaat van de Taalunie is gevestigd aan de Paleisstraat 9 in Den Haag. Daarnaast heeft de Taalunie een kantoor aan de Leopoldstraat 6 in Brussel.

Welke landen zijn lid van de Taalunie?

Nederland en België (Vlaanderen) zijn sinds 1980 de verdragspartners. Suriname is sinds 2004 geassocieerd lid. Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) valt sinds 2013 als deel van Nederland onder het verdrag. Met Aruba en Curaçao heeft de Taalunie raamovereenkomsten, en ook met Sint Maarten wordt samengewerkt, maar deze drie landen zijn geen lid.

Wanneer is Suriname bij de Taalunie gekomen?

Suriname en de Taalunie ondertekenden op 12 december 2003 een associatieovereenkomst. Sinds 2004 is Suriname geassocieerd lid: het land neemt deel aan de reguliere activiteiten van de Taalunie en de Surinaamse minister van Onderwijs is waarnemend lid van het Comité van Ministers.

Bepaalt de Taalunie hoe we Nederlands spreken?

Nee. De Taalunie stelt de officiële spelling vast en beheert de Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje, online op woordenlijst.org). Die spelling is verplicht voor overheid en onderwijs. Uitspraak, woordgebruik en grammatica legt de Taalunie niet bindend vast; daarover geeft ze adviezen, onder meer via taaladvies.net.

Wanneer is de spelling voor het laatst gewijzigd?

De laatste grote spellingwijzigingen dateren van 1995 en 2005. De laatste gedrukte editie van het Groene Boekje verscheen in 2015, zonder nieuwe spellingregels. De online Woordenlijst wordt doorlopend aangevuld met nieuwe woorden.