Dialecten en streektalen.

Verschil tussen dialect en streektaal

Wat is nog een dialect van het Nederlands en wat is een aparte taal? Het antwoord is deels taalkundig, deels politiek. In de taalwetenschap wordt een dialect doorgaans omschreven als een regionale variëteit die deel uitmaakt van hetzelfde continuüm als de standaardtaal en die — met enige moeite — wederzijds verstaanbaar is. Dat werkt goed voor Brabants of Antwerps, dat dicht bij de standaardtaal ligt; het werkt minder goed voor West-Vlaams (dat voor een Amsterdammer vaak moeilijk te volgen is) of voor Limburgs (dat een eigen toonhoogteonderscheid kent).

Een streektaal is in de eerste plaats een bestuurlijke categorie: een groep dialecten die een overheid als regionale taal erkent. Het woord zegt dus weinig over hoe „anders“ een variëteit klinkt en veel over haar status. Het Zeeuws verschilt bijvoorbeeld niet minder van het Standaardnederlands dan sommige Nedersaksische dialecten, maar is niet erkend.

Die erkenning loopt via het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (Raad van Europa, 1992). Nederland ratificeerde het Handvest in 1996; op 1 maart 1998 trad het voor Nederland in werking. Erkenning onder deel II betekent dat de overheid zich algemeen verbindt tot bescherming en tot het wegnemen van belemmeringen; deel III voegt concrete verplichtingen toe op terreinen als onderwijs, rechtspraak, bestuur en media. Zie ook de Taaluniepagina en het overzicht van alle regio's.

Alle erkende streektalen en regionale talen

Het onderstaande overzicht geeft de talen die in het Europese en Caribische deel van Nederland een erkende status hebben, plus de twee gevallen waar vaak naar gevraagd wordt: het Zeeuws en België.

Het verschil tussen de delen is belangrijk. Erkenning onder deel II verplicht de overheid tot cultureel en educatief beleid, maar geeft sprekers geen afdwingbaar recht op het gebruik van hun taal bij bestuur of rechtbank. In de praktijk uit zich dat in steun voor streektaalinstituten, woordenboeken, onderwijsmateriaal en regionale omroepen. Voor het Nedersaksisch sloten het Rijk, vijf provincies en de Stellingwerfse gemeenten in oktober 2018 een Convenant Nedersaksisch over samenwerking bij het behoud en gebruik van de taal.

In België erkent de Franse Gemeenschap sinds 1990 bij decreet enkele „endogene regionale talen“, zoals het Waals en het Picardisch; aan Vlaamse kant bestaat geen vergelijkbare erkenning van dialecten of streektalen.

De dialectgroepen in één tabel

Dialectologen delen het Nederlandse taalgebied op verschillende manieren in; de grenzen zijn overgangszones, geen harde lijnen. De hoofdgroepen die in vrijwel elke indeling terugkomen:

Het Fries staat bewust niet in deze tabel: het is geen dialect van het Nederlands maar een aparte taal (zie hieronder).

Nederfrankische dialecten

De standaardtaal zelf is voortgekomen uit Nederfrankische dialecten, vooral die van Holland en Brabant. Binnen die groep zijn drie hoofdclusters te onderscheiden, met daarnaast de Vlaamse dialecten (zie verder).

Hollands

Gesproken in Noord- en Zuid-Holland. Het Hollands staat het dichtst bij de geschreven standaardtaal, maar kent eigen vormen, zoals hullie en zullie voor zij. Amsterdam, Rotterdam en Den Haag hebben elk een eigen stadstaal; in het noorden (West-Friesland, de Zaanstreek) zijn sporen te vinden van het Fries dat daar vroeger werd gesproken.

Brabants

Gesproken in Noord-Brabant en in de Belgische provincies Antwerpen en Vlaams-Brabant, met Brussel als (verfranste) uitloper. Kenmerkend zijn de zachte g, het gebruik van ge/gij en verkleinwoorden op -ke (menneke). Het Brabants kent aanzienlijke interne variatie — de stadstaal van Antwerpen verschilt duidelijk van het plattelandse Kempens — maar vormt taalkundig één cluster.

Limburgs

Gesproken in Nederlands en Belgisch Limburg en in het aangrenzende Duitse grensgebied. Typerend is het toonhoogteonderscheid: woorden kunnen van betekenis verschillen doordat ze met een „stoottoon“ of een „sleeptoon“ worden uitgesproken. Daarmee behoort het Limburgs tot de weinige tonale varianten van een West-Europese taal. In het uiterste zuidoosten (rond Kerkrade) gaat het over in het Ripuarisch, dat ook rond Keulen gesproken wordt. Sinds 1997 is het Limburgs in Nederland erkend onder deel II van het Europees Handvest.

Nedersaksische dialecten

Het Nedersaksisch is historisch geen dialect van het Nederlands maar een eigen tak binnen het West-Germaans, naast het Nederfrankisch; het sluit aan bij het Nederduits (Plattdüütsch) in Noord-Duitsland. Het wordt gesproken in het noorden en oosten van Nederland: Groningen, Drenthe, Overijssel, de Gelderse Achterhoek, delen van de Veluwe en de Stellingwerven. Binnen Nederland zijn er duidelijke varianten:

• Gronings — met eigen woordenschat en groeten als moi.
• Drents — nauw verwant aan het Gronings, met onderling sterk verschillende dorpsdialecten.
• Twents — in Oost-Overijssel, een van de meest gesproken Nedersaksische dialecten.
• Sallands — in het midden van Overijssel.
• Achterhoeks — in het oosten van Gelderland.
• Veluws — op de Veluwe, met een oostelijke en een westelijke variant.
• Stellingwerfs — rond de grens van Friesland en Drenthe.

Sinds 1996 is het Nedersaksisch als streektaal erkend onder deel II van het Europees Handvest. Wie een dialect uit Oost-Nederland hoort, hoort dus bijna altijd een Nedersaksische variant.

Vlaamse dialecten

In Vlaanderen worden, afgezien van het Brabants en Limburgs (zie boven), twee eigen dialectgroepen onderscheiden, met het Frans-Vlaams als uitloper over de Franse grens.

West-Vlaams

Gesproken in West-Vlaanderen en, als Frans-Vlaams, in het noorden van Frankrijk. Opvallend is dat de g als h klinkt (hoed voor goed) terwijl de oorspronkelijke h vaak wegvalt, dat ij en ui als ie en uu klinken (wien, uus), en dat ja en nee worden vervoegd (jaak, „ja ik“). De dichter Guido Gezelle maakte ruim gebruik van West-Vlaamse woorden en vormen.

Oost-Vlaams

Gesproken in Oost-Vlaanderen en in het oostelijke deel van Zeeuws-Vlaanderen. Het vormt een overgangsgebied tussen het West-Vlaams en het Brabants. Gent en Aalst hebben elk een karakteristieke stadstaal.

Frans-Vlaams

In het Franse Noorderdepartement wordt het Frans-Vlaams (Vlaemsch), een West-Vlaamse variant, nog door een kleine, overwegend oudere groep sprekers gebruikt. Frankrijk kent het geen officiële status toe; de taal geldt als ernstig bedreigd.

Het Fries als aparte taal

Het Fries (Frysk) is taalkundig geen dialect van het Nederlands maar een aparte West-Germaanse taal. Het wordt gesproken in de provincie Fryslân; ruim de helft van de inwoners noemt het Fries (mede) zijn moedertaal. De eerste wettelijke erkenning dateert uit 1956, toen het Fries in het rechtsverkeer werd toegelaten; daarom wordt het vaak de tweede rijkstaal genoemd. Sinds 1 januari 2014 bepaalt de Wet gebruik Friese taal dat het Fries en het Nederlands de officiële talen van de provincie Fryslân zijn. Inwoners mogen het Fries gebruiken in contact met overheden in de provincie en bij de rechtbank. Zie de Nederland-pagina voor de bestuurlijke context.

Het Fries is historisch nauw verwant aan het Engels; beide worden tot het Noordzee-Germaans gerekend. De Fryske Akademy in Leeuwarden doet wetenschappelijk onderzoek naar de taal, en er bestaat een levendige Friestalige literatuur met figuren als Obe Postma (1868–1963), Tiny Mulder (1921–2010) en hedendaagse auteurs als Josse de Haan en Nyk de Vries.

Is het Zeeuws een erkende streektaal?

Nee. Het Zeeuws geniet onder het Europees Handvest geen erkenning. Tussen 1997 en 2005 lobbyde de provincie Zeeland voor erkenning als streektaal, maar het verzoek werd in 2005 door de minister van Binnenlandse Zaken afgewezen: de Zeeuwse dialecten werden beschouwd als dialecten van het Nederlands. Taalkundig staat het Zeeuws dicht bij het West-Vlaams, waarmee het een doorlopend kustdialectgebied vormt.

Ontwikkeling van de dialecten

De huidige dialectkaart is het resultaat van ruim duizend jaar geschiedenis. In grote lijnen, en chronologisch:

1. Vroege middeleeuwen. In het gebied vestigen zich Germaanse groepen die later als Franken, Saksen en Friezen worden aangeduid: de Franken vooral in het zuiden en westen, de Saksen in het oosten, de Friezen langs de kust. Die driedeling is nog zichtbaar in de hoofdgroepen Nederfrankisch, Nedersaksisch en Fries.
2. Oud- en Middelnederlands. Uit de Nederfrankische dialecten ontstaat het Oudnederlands en later het Middelnederlands, dat in Vlaanderen en Brabant een rijke schrijftraditie krijgt. Het Fries trekt zich in Holland terug; in het Hollands blijven Friese sporen achter. Zie geschiedenis.
3. Standaardisering (16e–17e eeuw). Na de val van Antwerpen (1585) verschuift het zwaartepunt naar Holland. Een op Hollandse en Brabantse leest geschoeide schrijftaal groeit uit tot standaardtaal, onder meer via de Statenvertaling van de Bijbel (1637).
4. Negentiende en twintigste eeuw. Leerplicht, verstedelijking, radio en televisie verspreiden de standaardtaal. Veel ouders spreken met hun kinderen geen dialect meer; dialectverlies zet in, eerst in de steden en in Holland, later ook op het platteland.
5. Heden. Plaatselijke dialecten maken plaats voor regiolecten: regionaal gekleurd Nederlands met een herkenbaar accent en enkele regionale woorden. In Vlaanderen ontstaat daarnaast de tussentaal.

Welk hedendaags dialect is het oudst?

Strikt genomen geen enkel. Alle hedendaagse dialecten hebben zich even lang, parallel, uit oudere taalvormen ontwikkeld; geen dialect is een „overgebleven“ oervorm. Sommige dialecten hebben wel meer oude kenmerken bewaard dan andere, en sommige gebieden zijn vroeger op schrift overgeleverd. De Wachtendonckse Psalmen (9e–10e eeuw) zijn geschreven in een Oost-Nederfrankische variant, verwant aan wat nu in Limburg wordt gesproken; de bekende zin Hebban olla vogala (eind 11e eeuw) is vermoedelijk door een Vlaamse monnik opgeschreven. Het Fries is geen Nederlands dialect, maar een zustertaal die zelf ook al in de middeleeuwen op schrift staat.

Accenten in Nederland

Hoeveel accenten Nederland heeft, is niet in één getal te vangen: vrijwel elke regio en stad heeft een herkenbare uitspraak, en de indeling hangt af van hoe fijnmazig men kijkt. Een paar grote tegenstellingen:

• Harde en zachte g — boven de grote rivieren een harde, schrapende g; in Brabant, Limburg en Vlaanderen een zachte g.
• De r — tongpunt-r, huig-r en de „Gooise r“, die vooral in het westen en in de media gehoord wordt.
• Poldernederlands — de verbreding van ei, ui en ou (tijd als „taaid“), een verschijnsel dat door taalkundige Jan Stroop werd beschreven.
• Stads- en statusaccenten — zoals het Amsterdams, Rotterdams en Haags, en het „bekakte“ accent dat met Amsterdam-Zuid en het Gooi wordt geassocieerd.

Welke provincie spreekt Standaardnederlands? Geen enkele provincie spreekt „zuiver“ Standaardnederlands: de standaardtaal is een norm die overal in het taalgebied wordt gebruikt, met een regionaal accent. Historisch ligt de basis in Holland (met Brabantse invloed), en de uitspraak in de Randstad wordt vaak als het meest „neutraal“ ervaren, maar ook daar zijn regionale kenmerken hoorbaar. Meer over uitspraakvarianten op de pagina uitspraak.

Tussentaal en Verkavelingsvlaams

In Vlaanderen is het dialectgebruik in de laatste halve eeuw teruggelopen. Wat ervoor in de plaats kwam is geen zuivere standaardtaal, maar een register dat zich onderscheidt van zowel de standaardtaal als van het oorspronkelijke dialect: de zogenoemde tussentaal of, in kritische lezing, Verkavelingsvlaams (een term van Geert van Istendael, 1989). Kenmerken zijn onder meer het gebruik van ge/gij, het lidwoord den voor mannelijke woorden (den hond), verkleinwoorden op -ke en Vlaamse woorden als goesting. In Vlaamse televisieseries is tussentaal de gewone omgangstaal van veel personages; in het nieuws van de VRT wordt standaardtaal gebruikt.

Surinaams-Nederlands

In Suriname heeft zich een eigen variant van het Nederlands ontwikkeld, gevormd door het meertalige contact met onder meer het Sranantongo, het Sarnami en het Javaans. De uitspraak is minder gereduceerd dan in Nederland (onbeklemtoonde klinkers worden voller uitgesproken); in de woordenschat vallen leenwoorden op als bakra (blanke, Europeaan). Suriname is sinds 2004 geassocieerd lid van de Nederlandse Taalunie, en Surinaams-Nederlandse woorden zijn opgenomen in woordenboeken en in de woordenschat-bronnen van het taalgebied.

Veelgestelde vragen