Dialecten en streektalen.

Dialect, streektaal, taal

Wat is nog een dialect van het Nederlands en wat is een aparte taal? Het antwoord is deels taalkundig, deels politiek. In de taalwetenschap wordt een dialect doorgaans omschreven als een regionale variëteit die wederzijds verstaanbaar is met de standaardtaal of met andere varianten van hetzelfde continuüm. Dat werkt goed voor Brabants of Antwerps, dat dicht bij de standaardtaal ligt; het werkt minder goed voor West-Vlaams (dat voor een Amsterdammer vaak onverstaanbaar is) of voor Limburgs (dat in Zuid-Limburg een eigen toonhoogteonderscheid heeft).

De politieke dimensie wordt zichtbaar in de erkenning onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (Raad van Europa, 1992; door Nederland ondertekend en in 1998 in werking getreden). Nederland erkent onder dat Handvest het Fries (deel II & III), het Nedersaksisch (deel II, sinds 1996), het Limburgs (deel II, sinds 1997), het Jiddisch en het Romani. België heeft het Handvest niet ondertekend. Erkenning onder deel II betekent dat de overheid zich verbindt tot bescherming en ondersteuning; deel III voegt concrete taalrechten toe. Zie ook de Taaluniepagina.

Nederfrankische dialecten

De standaardtaal zelf is voortgekomen uit Nederfrankische dialecten. Binnen die groep zijn drie hoofdclusters te onderscheiden.

Hollands

Gesproken in Noord- en Zuid-Holland. Kenmerken: korte sjwa in onbeklemtoonde lettergrepen, uvulaire r in stadstalen, en een neiging tot vocaalreductie (moeten wordt mottûh). Amsterdam en Rotterdam hebben beide een eigen stadstaal, met onderling verschillende sociolecten.

Brabants

Gesproken in Noord-Brabant en in Antwerpen, Vlaams-Brabant en noordelijk Limburg. Zachte g, palatalisering (meisje klinkt als meijske), en sterker verkleinwoord-gebruik (pintje in plaats van biertje). Het Brabants kent binnen zich aanzienlijke variatie — de stadstaal van Antwerpen is onderscheidbaar van het plattelandse Kempens — maar vormt taalkundig één cluster.

Limburgs

Gesproken in Nederlands en Belgisch Limburg, en met een uitloper in het Duitse Rijnland (Ripuarisch Duits). Typerend is het toonhoogteonderscheid: in delen van Zuid-Limburg worden woorden onderscheiden door een „stoottoon“ en een „sleeptoon“. Daarmee behoort het Limburgs tot de weinige tonale varianten van een West-Europese taal. Sinds 1997 als streektaal erkend onder het Europees Handvest, deel II.

Nedersaksische dialecten

Het Nedersaksisch is taalkundig geen dialect van het Nederlands maar een eigen tak binnen het West-Germaans, naast het Nederfrankisch. Het wordt gesproken in het noorden en oosten van Nederland (Groningen, Drenthe, Overijssel, Gelderse Achterhoek, delen van Veluwe en Stellingwerven) en in Noordwest-Duitsland (Plattdüütsch). Binnen Nederland zijn er substantiële varianten:

• Gronings — langzaam gesproken, met een afgeronde uitspraak van de aa (vandaar moar voor maar).
• Drents — zeer nauw verwant aan Gronings, met een iets ander intonatiepatroon.
• Twents — in Oost-Overijssel, met umlautsvormen (könden in plaats van konden).
• Sallands — in het midden van Overijssel, dichter bij de standaardtaal.
• Achterhoeks — in het oosten van Gelderland.
• Stellingwerfs — rondom de grens Friesland/Drenthe.

Sinds 1996 is het Nedersaksisch als streektaal erkend onder deel II van het Europees Handvest. In 2018 ondertekenden provincies en rijksoverheid een convenant dat het Nedersaksisch in onderwijs, media en cultuur ondersteunt.

Vlaamse dialecten

In Vlaanderen worden, afgezien van het Brabants en Limburgs (zie boven), drie eigen dialectgroepen onderscheiden.

West-Vlaams

Gesproken in West-Vlaanderen en in Frans-Vlaanderen (Duinkerke, Hazebroek). Opvallend is het behoud van de h waar andere varianten haar hebben weggeslagen, de mono-phthongisering van tweeklanken (huis klinkt als uus), en een tongpunt-r. West-Vlaams kent een literaire traditie (Guido Gezelle, Stijn Streuvels, Hugo Claus) en een levendige hedendaagse aanwezigheid in theater en film (In Bruges, Het Godsgeschenk).

Oost-Vlaams

Gesproken in Oost-Vlaanderen en in delen van Zeeuws-Vlaanderen. Minder uitgesproken dan West-Vlaams, met een overgang naar het Brabants in het oosten. Gent en Aalst hebben elk een karakteristieke stadstaal.

Frans-Vlaams (Vlaemsch)

In het Franse departement Nord wordt het Vlaemsch nog door enkele duizenden oudere moedertaalsprekers gebezigd. De Franse staat heeft de taal niet erkend; UNESCO klasseert haar als „ernstig bedreigd“.

Het Fries als aparte taal

Het Fries (Frysk) is taalkundig geen dialect van het Nederlands maar een aparte West-Germaanse taal. Het wordt gesproken in de provincie Friesland (officieel Fryslân) door ongeveer 470.000 moedertaalsprekers. Sinds 1956 is het Fries als tweede rijkstaal erkend. In Friesland is het de officiële tweede voertaal van bestuur en onderwijs; sinds 2014 geldt de Wet Gebruik Friese Taal die Friezen het recht geeft in het Fries te corresponderen met de overheid en in de rechtbank. Zie de Nederland-pagina voor de bestuurlijke context.

Typologisch is het Fries nauw verwant aan het Engels: beide behoren tot de Anglo-Friese subtak. De Friese spellingsnorm wordt beheerd door de Fryske Akademy; er bestaat een levendige Friestalige literatuur met figuren als Obe Postma (1868–1963), Tiny Mulder (1921–2010), en hedendaagse auteurs als Josse de Haan en Nyk de Vries.

Limburgs en Nedersaksisch als erkende streektalen

Onder het Europees Handvest zijn het Nedersaksisch (1996) en het Limburgs (1997) erkend als streektalen op grond van deel II — dus met een beschermende, niet een taalrechtelijke status. Het onderscheid is belangrijk: erkenning onder deel II verplicht de overheid tot cultureel en educatief beleid, maar geeft sprekers geen recht op bestuurlijk of gerechtelijk gebruik. In de praktijk uit zich dat in subsidiëring van streektaalboeken, omroepbijdragen (Omrop Fryslân voor het Fries, RTV Drenthe in streektaal, Omroep Limburg), en dialectwoordenboeken.

Zeeuws en de erkenningsvraag

Het Zeeuws geniet onder het Europees Handvest geen erkenning. Provinciale statenleden hebben meerdere malen aangedrongen op deel II-status; het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft steeds geoordeeld dat het Zeeuws niet voldoet aan het criterium van voldoende onderscheid van de standaardtaal. De zaak is opnieuw aan de orde in de consultatie die het ministerie in 2024 heeft uitgeschreven. Zie nieuws.

Tussentaal en Verkavelingsvlaams

In Vlaanderen is het dialectgebruik in de laatste halve eeuw teruggelopen. Wat ervoor in de plaats kwam is geen zuivere standaardtaal, maar een register dat zich onderscheidt van zowel de Algemeen-Nederlandse norm als van het oorspronkelijke dialect: de zogenoemde tussentaal of, in pejoratieve lezing, Verkavelingsvlaams. Kenmerken zijn onder meer het gebruik van ge/gij, dubbele ontkenning (ik heb niets niet gezien), het artikel den voor mannelijke substantieven (den hond), en lexicaal-Vlaamse keuzes (goesting, camion). In Vlaamse televisieseries is tussentaal de dagelijkse omgangstaal van hoofdpersonages geworden; bij nieuwsuitzendingen (VRT NWS) wordt nog steeds standaardtaal gehanteerd.

Surinaams-Nederlands

In Suriname heeft zich een eigen variant van het Nederlands ontwikkeld, met kenmerken die zowel door substraattalen (Sranantongo, Sarnami, Javaans) als door het meertalige contactmilieu zijn gevormd. Uitspraak is minder gereduceerd dan in Nederland (sjwa's worden voller uitgesproken); lexicaal zijn woorden als bakra (witte), houdoe (dag!), plakkaat (advertentie) en gatje (plas) courant. Surinaams-Nederlands is sinds de associatie van Suriname met de Taalunie (2004, 2023) een volwaardig object van lexicografische aandacht. Het Prisma Woordenboek Surinaams Nederlands (laatste editie 2017) en de online aanvullingen bij het Taalunie-woordenlijst geven de lezer toegang tot dat lexicon.