Caribisch Nederland.

Staatkundige hervorming 10-10-10

De hervorming van 10 oktober 2010 — in de omgangstaal 10-10-10 — hief de Nederlandse Antillen op. Waar Aruba (in 1986) al een status aparte had verworven en Curaçao en Sint Maarten in 2010 zelfstandige landen werden, kozen Bonaire, Saba en Sint Eustatius — de drie kleinste eilanden — voor integratie met Nederland. Sindsdien zijn zij bijzondere gemeenten van Nederland, bestuurd via een openbaar lichaam en vertegenwoordigd in de Eerste en Tweede Kamer. In de Grondwet werd met dit doel een aparte paragraaf toegevoegd.

Bijzondere gemeenten

De term bijzondere gemeente is Nederlands-rechtelijk uniek. Het is een gemeente naar model van de Gemeentewet, maar met afwijkingen voor belasting, rechterlijke organisatie, sociale zekerheid en Europees recht. Het gebied valt wel onder het Koninkrijk, maar niet onder het Europese Nederland: EU-recht is er niet rechtstreeks van kracht (Bonaire, Saba en Sint Eustatius hebben de LGO-status — Landen en Gebieden Overzee). Het bestuurlijk orgaan heet Openbaar Lichaam Bonaire (OLB), Openbaar Lichaam Saba (OLS), en Openbaar Lichaam Sint Eustatius (OLE).

Het Nederlands is in alle drie de openbare lichamen officieel. Daarnaast is het Papiaments officieel op Bonaire, en het Engels op Saba en Sint Eustatius. Zie voor het Papiaments ook Aruba, Curaçao, Sint Maarten.

Bonaire

Bonaire is het grootste van de drie met ongeveer 22.000 inwoners op 294 km². Het eiland behoort tot de zogeheten ABC- of Benedenwindse eilanden, samen met Aruba en Curaçao, voor de kust van Venezuela. Hoofdplaats: Kralendijk. De bevolking is overwegend Papiamentstalig; het Nederlands wordt gedoceerd vanaf de basisschool en is de taal van het middelbaar en hoger onderwijs. Engels en Spaans worden vaak als vreemde-taalvakken aangeboden. Bonaire is bekend om zijn koraalriffen en nationaal park Washington-Slagbaai.

Saba

Saba, de kleinste van de drie, telt ongeveer 2.000 inwoners op een oppervlakte van 13 km². Het eiland behoort tot de SSS- of Bovenwindse eilanden in de noordelijke Caraïben, samen met Sint Maarten en Sint Eustatius. Hoofdplaats: The Bottom. Dagelijkse omgangstaal is het Engels, in een Saba-specifieke variant (Saban English). Nederlands is de bestuurstaal en wordt in het onderwijs als tweede taal onderwezen; vanaf het voortgezet onderwijs wordt er deels in het Nederlands lesgegeven. De Saba University School of Medicine (gevestigd op het eiland) geeft onderricht in het Engels.

Sint Eustatius

Sint Eustatius (plaatselijk Statia genoemd) telt ongeveer 3.200 inwoners op 21 km². Hoofdplaats: Oranjestad. Het eiland was in de zeventiende en achttiende eeuw een van de belangrijkste doorvoerhavens van de Caraïben (de Golden Rock); de beroemde eerste groet aan een Amerikaans vaartuig, in november 1776, gold als erkenning van de pas gevormde Verenigde Staten en leidde tot een Britse strafexpeditie (1781). Vandaag is de economie klein en oliegerelateerd. Dagelijkse omgangstaal is het Engels; Nederlands is bestuurstaal en wordt in het onderwijs sinds 2014 systematisch versterkt — een ingreep die onder bewoners niet onomstreden is.

BES-wetgeving

Sinds 2010 geldt voor de drie eilanden de zogeheten BES-wetgeving: een eigen Burgerlijk Wetboek, een eigen Wetboek van Strafrecht, een eigen fiscaal regime. Veel wetten zijn afgeleid van de Nederlandse wetgeving, maar met aanpassingen voor de lokale omstandigheden (tropisch klimaat, kleine schaal, afwezigheid van EU-recht). Sociale voorzieningen en minimumloon zijn lager dan in Europees Nederland; de politieke discussie hierover loopt al jaren. In 2020 heeft de regering-Rutte beloofd de verschillen met het Europese deel geleidelijk te verkleinen.

Publicatie van wetten gebeurt in het Nederlands, waar nodig met Engelse of Papiamentse vertaling. Ook de rechtspraak wordt in het Nederlands gevoerd, met tolken indien gewenst.

Onderwijstaal-dilemma

Op alle drie de eilanden is de onderwijstaal een regelmatig teruggrijpend thema. Op Bonaire is sinds 2014 het basisonderwijs in principe Papiamentstalig, met Nederlands als sterk ontwikkelde tweede taal. Op Saba en Sint Eustatius is het onderwijs sinds 2014 overwegend Engelstalig, met Nederlands als tweede taal. Beide keuzes zijn gemaakt op basis van didactisch onderzoek (Alfabetisering in de moedertaal geeft betere leerresultaten), maar roepen vragen op over aansluiting bij vervolgopleidingen in Europees Nederland. Zie ook Nederlands leren en Taalunie.

Euro of dollar

Een praktische bijzonderheid: hoewel de drie eilanden onderdeel van Nederland zijn, geldt de euro er niet. Sinds 1 januari 2011 is de Amerikaanse dollar (USD) wettig betaalmiddel in Caribisch Nederland. Dat was een pragmatische keuze, ingegeven door de regionale handel en door het feit dat de voormalige Antilliaanse gulden niet meer werd uitgegeven na de opheffing van de Nederlandse Antillen. Aruba gebruikt de Arubaanse florin, Curaçao en Sint Maarten de Caribische Guilder (ANG/CMg) die in 2025 is ingevoerd ter vervanging van de Antilliaanse gulden.